NATO 3.0, yalnızca bir askeri ittifakın yeniden yapılanması değildir. O, kapitalist-emperyalist sistemin değişen uluslararası güç dengelerine verdiği stratejik cevaptır. Bu nedenle NATO 3.0'ı yalnızca güvenlik politikaları üzerinden okumak eksik kalacaktır. Asıl mesele, kapitalizmin yeni evresinde ekonomik rekabet, teknoloji, jeopolitik ve askeri gücün nasıl yeniden bütünleştiğini kavrayabilmektir. Türkiye'nin bu süreçte üstleneceği rol de bu yeniden yapılanmanın dışında değil, onun bir parçası olarak şekillenecektir
Ankara'da gerçekleştirilen 36. NATO Zirvesi'nde ilan edilen "NATO 3.0" vizyonu, yalnızca askeri bir yeniden yapılanma olarak değerlendirilemez. Bu yeni yönelim, yalnızca bir güvenlik stratejisinin güncellenmesi değil; kapitalist dünyanın değişen uluslararası güç dengelerine verdiği siyasal, ekonomik ve askeri cevabın kurumsal ifadesidir.
Bu nedenle NATO 3.0'ı yalnızca kapitalist ittifakın yeni stratejik konsepti üzerinden okumak eksik kalacaktır. İlk soru çok basittir: NATO niçin kurulmuştur? Eğer NATO yalnızca sosyalizme karşı kurulmuş bir askeri ittifak olsaydı, sosyalist blokun dağılmasıyla birlikte tarihsel işlevini de büyük ölçüde yitirmesi beklenirdi. Oysa tam tersi yaşandı. NATO dağılmadı; genişledi, yeni görevler üstlendi ve bugün "NATO 3.0" adı altında yeni bir stratejik yapılanmaya yöneldi.
Bu durum, NATO'daki değişimin yalnızca askeri ihtiyaçlardan kaynaklanmadığını göstermektedir. Asıl değişim, kapitalist sistemin kendi içinde yaşadığı ilişkilerde, çelişkilerde ve dönüşümde aranmalıdır. Çünkü uluslararası askeri ittifaklar, içinde bulundukları ekonomik ve siyasal düzenin ihtiyaçlarından bağımsız değildir. Kapitalizmin yeni evresi, yeni jeopolitik dengeler ve yeni güç mücadeleleri, NATO'nun da yeniden tanımlanmasını zorunlu hâle getirmektedir.
Dolayısıyla bu yazıda NATO 3.0'ın askerî boyutundan çok, onu ortaya çıkaran ekonomik, siyasal ve jeopolitik dinamikler üzerinde duracağız. Çünkü NATO'daki değişimi anlamanın yolu, önce kapitalist dünyanın neden yeniden yapılandığını anlamaktan geçmektedir.
1990'lı yılların başında sosyalist blokun çözülmesiyle birlikte kapitalizm, tarihindeki en önemli siyasal rakibinden kurtuldu. Batı dünyasında bu gelişme, yalnızca sosyalizmin yenilgisi olarak değil, aynı zamanda liberal kapitalizmin nihai zaferi olarak sunuldu. Serbest piyasa ekonomisinin evrenselleşeceği, ulus-devletlerin önemini giderek yitireceği ve küreselleşmenin dünya ölçeğinde kalıcı bir istikrar yaratacağı ileri sürüldü.
Ancak bu beklentiler uzun ömürlü olmadı. Kapitalizm, sosyalist sistemin çözülmesiyle birlikte rakibini ortadan kaldırmış olsa da kendi iç çelişkilerini ortadan kaldıramadı. Aksine, sermayenin küresel ölçekte daha serbest hareket etmesi, üretimin yeniden örgütlenmesi ve finans kapitalin olağanüstü büyümesi, yeni eşitsizlikler ve yeni kriz dinamikleri yarattı.
2008 küresel finans krizi, bu sürecin en önemli kırılma noktalarından biri oldu. Kriz yalnızca finans piyasalarını değil, neoliberal küreselleşmenin sürdürülebilirliğini de tartışmalı hâle getirdi. Aynı dönemde Çin'in ekonomik ve teknolojik yükselişi hızlandı; Rusya ise özellikle enerji kaynakları ve askeri kapasitesi sayesinde yeniden uluslararası siyasetin belirleyici aktörlerinden biri hâline geldi.
Böylece 1990'larda ortaya çıkan tek kutuplu uluslararası düzen giderek aşınmaya başladı. Dünya yeniden farklı güç merkezlerinin rekabet ettiği daha karmaşık bir yapıya yöneldi. Bu yeni dönemin temel özelliği, yalnızca devletler arasındaki jeopolitik rekabetin değil, teknoloji, enerji, ticaret, lojistik ve finans alanlarında da küresel bir güç mücadelesinin yaşanmasıdır.
Kapitalizmin yeniden yapılanmasının temel nedeni yalnızca yeni rakiplerin ortaya çıkması değildir. Aynı zamanda neoliberal küreselleşme modelinin yarattığı kırılmalardır. Üretim zincirlerinde yaşanan kopuşlar, stratejik sektörlerde dışa bağımlılığın yarattığı riskler, enerji ve hammadde güvenliği ile teknolojik rekabet, devletleri ekonomiye yeniden daha güçlü biçimde müdahale etmeye yöneltmiştir. Bu nedenle serbest piyasa söylemi bütünüyle terk edilmese de, onun yerini giderek güvenlik, stratejik özerklik ve jeoekonomik rekabet eksenli yeni bir kapitalist yapılanma almaktadır.
Dolayısıyla bugün yaşanan yeniden yapılanma yalnızca uluslararası siyasette yaşanan bir değişim değildir. Aynı zamanda kapitalizmin, değişen güç dengelerine uyum sağlayarak kendisini yeniden örgütleme sürecidir. NATO 3.0 da bu yeniden yapılanmanın askeri ve stratejik boyutunu oluşturmaktadır.
Kapitalizm tarih boyunca yalnızca üretim biçimlerini değil, siyasal ve askeri araçlarını da değişen koşullara göre yeniden üretmiştir. Kapitalizmin tekelci aşaması olan emperyalizm de bu süreçten bağımsız değildir. Değişen emperyalizmin kendisi değil; değişen emperyalizmin dönem özellikleridir. Uluslararası rekabeti sürdürme araçları, yöntemleri ve öncelikleridir. Yeni üretim teknikleri ve buna bağlı değişen sömürü metotlarıdır.
20. yüzyılda emperyalist rekabet daha çok sömürgeler, pazarlar ve enerji kaynakları üzerinden yürütülüyordu. Bugün ise bunlara ek olarak teknoloji, yapay zekâ, yarı iletkenler, veri güvenliği, kritik madenler, enerji koridorları ve lojistik ağlar da küresel güç mücadelesinin temel unsurları hâline gelmiştir. Bu nedenle ekonomik rekabet ile askeri rekabet arasındaki sınırlar giderek belirsizleşmektedir.
Bu yeni dönemde savaş da yalnızca cephede yürütülen askeri bir faaliyet değildir. Ticaret savaşları, ekonomik yaptırımlar, teknoloji ambargoları, siber saldırılar, vekâlet savaşları ve bölgesel çatışmalar aynı mücadelenin farklı araçları olarak kullanılmaktadır. Silah sanayisi ise yalnızca güvenlik politikalarının değil, kapitalist ekonominin önemli birikim alanlarından biri hâline gelen savaş ekonomisinin de temel unsurlarından biridir. Savunma harcamalarının dünya genelinde hızla artması da bu eğilimin somut göstergelerinden biridir.
Tam da bu nedenle askeri ittifaklar yeniden önem kazanmaktadır. NATO, AUKUS ve AB bünyesinde konuşulan alternatif güvenlik yapılanmaları yalnızca ortak savunma amacıyla değil, kapitalist dünyanın yeni jeopolitik ihtiyaçlarına cevap verecek biçimde yeniden şekillendirilmektedir. NATO 3.0 da bu dönüşümün en kapsamlı örneklerinden biridir. Çünkü mesele yalnızca Rusya'nın çevrelenmesi değildir; aynı zamanda Çin'in yükselişi karşısında Batı ittifakının ekonomik, teknolojik ve askeri kapasitesinin ortak bir strateji etrafında yeniden örgütlenmesidir.
Dolayısıyla NATO 3.0 tek başına askeri bir reform olarak okunamaz. O, kapitalizmin değişen uluslararası güç dengelerine uyum sağlamak amacıyla geliştirdiği yeni jeopolitik stratejinin askeri ifadesidir.
NATO, 1949 yılında sosyalist sistemin yayılmasını durdurmak ve kapitalist dünyanın güvenliğini sağlamak amacıyla kuruldu. Bu nedenle NATO'nun kuruluşunu yalnızca devletler arasındaki bir savunma anlaşması olarak değerlendirmek eksik olur. O, aynı zamanda II. Dünya Savaşı sonrasında oluşan kapitalist-emperyalist sistemin askeri örgütlenmesiydi. Bu, NATO'nun 1.0 dönemidir.
Sovyetler Birliği'nin çözülmesinden sonra birçok kişi NATO'nun da tarihsel işlevini tamamladığını düşündü. Ancak yaşanan gelişmeler bunun tersini gösterdi. NATO dağılmadı; aksine Doğu Avrupa'ya doğru genişledi, yeni üyeler kabul etti ve faaliyet alanını Balkanlardan Afganistan'a, Akdeniz'den Karadeniz'e kadar genişletti.
Bu durum, NATO'nun yalnızca sosyalizme karşı kurulmuş geçici bir ittifak olmadığını ortaya koydu. Çünkü NATO'nun varlık nedeni, yalnızca Sovyetler Birliği'nin varlığına bağlı değildi. O, kapitalist dünyanın değişen ihtiyaçlarına göre kendisini yeniden üretebilen askeri ve siyasal bir mekanizma olarak işlev görmeye devam etti. Bu, NATO'nun 2.0 dönemidir.
Bugün ise NATO, 3.0 olarak tanımlanabilecek yeni bir eşiğe gelmiştir. Çin'in yükselişi, Rusya ile Batı arasındaki çatışmanın derinleşmesi, küresel ticaret yollarının güvenliği, enerji hatları, kritik teknolojiler ve siber güvenlik gibi yeni başlıklar, ittifakın görev alanını yeniden tanımlamaktadır. NATO 3.0 adı verilen stratejik dönüşüm de bu ihtiyacın ürünüdür.
Bu nedenle NATO 3.0, yalnızca askeri kapasiteyi artırmaya yönelik bir reform değildir. Aynı zamanda kapitalist dünyanın yeni jeopolitik koşullara uyum sağlama çabasının kurumsal ifadesidir. Avrupa'nın yeniden silahlanması, savunma harcamalarının artırılması, ortak askeri üretim projeleri ve yeni teknoloji alanlarına yapılan yatırımlar da bu stratejinin parçalarıdır.
Ancak Avrupa’nın yeniden silahlanması, ABD ile Avrupa arasındaki bütün çelişkilerin ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Avrupa Birliği içinde uzun süredir NATO’dan ve ABD’den görece bağımsız bir savunma kapasitesi oluşturma, başka bir ifadeyle stratejik özerklik kazanma arayışı bulunmaktadır. ABD ise Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarını artırmasını ve daha fazla askerî sorumluluk üstlenmesini isterken, bu kapasitenin NATO dışında bağımsız bir güç merkezine dönüşmesini istememektedir. Washington açısından tercih edilen model, ABD’den bağımsız bir Avrupa ordusu değil; NATO içinde daha güçlü, fakat transatlantik stratejiye bağlı bir Avrupa sütunudur. Bu bakımdan NATO 3.0, yalnızca Rusya ve Çin’e karşı geliştirilen bir strateji olarak değil, Avrupa’nın bağımsız savunma arayışını NATO sınırları içinde tutma girişimi olarak da okunabilir.
Dolayısıyla NATO'nun yeniden yapılanmasını yalnızca Rusya-Ukrayna savaşıyla açıklamak yeterli değildir. Bu savaş önemli bir hızlandırıcı etken olsa da, asıl belirleyici olan kapitalist sistemin çok kutuplu dünyada ortaya çıkan yeni güç dengelerine uyum sağlama arayışıdır.
NATO 3.0 tartışmaları, Türkiye'nin uluslararası sistem içindeki konumunu da yeniden gündeme taşımaktadır. Bunun temel nedeni, Türkiye'nin dış politikasındaki değişimden çok, uluslararası güç dengelerinde yaşanan dönüşümdür. Çünkü jeopolitik önem, yalnızca devletlerin tercihleriyle değil, uluslararası sistemin ihtiyaçlarıyla da belirlenmektedir.
Türkiye'nin NATO içindeki rolü yeni değildir. 1952 yılında ittifaka kabul edilmesi, Sovyetler Birliği'ni güneyden çevreleme stratejisinin önemli halkalarından biriydi. Kore Savaşı'na asker gönderilmesi de bu üyeliğin siyasal ve askeri bedellerinden biri oldu. Türkiye, Soğuk Savaş boyunca NATO'nun doğu kanadındaki cephe ülkelerinden biri olarak konumlandırıldı.
Bugün ise uluslararası sistem farklı olsa da Türkiye'nin jeopolitik önemi yeniden önem kazanmaktadır. Karadeniz'de Rusya ile yaşanan gerilim, Kafkasya'daki istikrarsızlık, Doğu Akdeniz'deki enerji rekabeti ve Ortadoğu'da devam eden yeniden yapılanma süreci, Türkiye'yi yeniden Batı'nın stratejik hesaplarının merkezine taşımaktadır.
Bu çerçevede NATO 3.0'ın Türkiye'den yalnızca askeri katkı beklediğini söylemek eksik olur. Türkiye'den beklenen, Karadeniz'den Ortadoğu'ya uzanan geniş coğrafyada Batı'nın güvenlik stratejileriyle uyumlu hareket edebilecek bölgesel bir aktör olmasıdır. Bunun nasıl gerçekleşeceği ve sınırlarının nerede başlayıp nerede biteceği ise henüz bütünüyle netleşmiş değildir.
Avrupa’nın NATO’dan görece bağımsız bir savunma yapılanmasına yönelmesi hâlinde Türkiye’nin bu yeni mimaride nasıl konumlandırılacağı da önem kazanacaktır. ABD’nin önceliği, Avrupa’nın askerî kapasitesini NATO çerçevesinde tutmak olacaktır. Ancak bunun başarılamaması durumunda, güçlü ordusu, gelişen savunma sanayisi ve bölgesel konumu nedeniyle Türkiye’nin Avrupa’nın yeni savunma yapılanmasına dâhil edilmesi ya da bu yapı ile NATO arasında bir bağlantı ülkesi olarak konumlandırılması gündeme gelebilir. Henüz kesinleşmiş bir politika olmamakla birlikte, Türkiye’ye biçilen yeni rol tartışmaları bu ihtimalden bağımsız ele alınamaz.
Suriye'de yaşanan gelişmeler, İran'a yönelik artan baskılar, Karadeniz güvenliği ve Avrupa'nın savunma mimarisinin yeniden şekillenmesi birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye'nin önümüzdeki dönemde daha fazla sorumluluk üstlenmesinin beklendiği görülmektedir. Ancak bu durum aynı zamanda yeni çelişkileri de beraberinde getirecektir. Çünkü Türkiye'nin kendi bölgesel hedefleri ile NATO'nun öncelikleri her zaman birebir örtüşmeyebilir.
Dolayısıyla NATO 3.0 yalnızca NATO'nun yeniden yapılanması anlamına gelmemektedir. Aynı zamanda Türkiye'nin dış politikasını, bölgesel ilişkilerini ve güvenlik anlayışını etkileyecek yeni bir dönemin de habercisi olarak görülmelidir.
Türkiye'ye NATO 3.0 çerçevesinde biçilen rol tartışılırken gözden kaçırılmaması gereken başlıklardan biri de Kürt meselesidir. Çünkü bugün Kürt meselesi, yalnızca Türkiye'nin iç siyasetini ilgilendiren bir sorun olmaktan çıkmış; Irak, Suriye ve İran boyutlarıyla bölgesel jeopolitiğin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir.
Özellikle Suriye'de ortaya çıkan yeni tablo, bu değişimi daha görünür kılmıştır. Kuzey ve Doğu Suriye'de oluşan siyasal ve askeri yapı, yalnızca Türkiye'nin güvenlik politikalarını değil; ABD'nin bölgesel stratejisini, Rusya'nın Suriye politikasını ve İran'ın bölgesel nüfuzunu da doğrudan etkileyen bir unsur olarak değerlendirilmektedir.
Bu nedenle NATO 3.0'ın Türkiye'ye yüklemeyi planladığı rol değerlendirilirken, Suriye sahası ile Kürt meselesini birbirinden bağımsız ele almak mümkün değildir. Ancak bundan, NATO'nun ya da Batı'nın Kürt meselesine demokratik çözüm perspektifiyle yaklaştığı sonucu çıkarılmamalıdır. Emperyalist güçlerin temel önceliği halkların demokratik hakları değil, kendi jeopolitik çıkarlarıdır.
Dolayısıyla önümüzdeki dönemde Türkiye'nin bölgesel hareket alanı genişlerken, bunun sınırlarını da yine uluslararası güç dengeleri belirleyecektir. Kürt meselesi de bu denklem içinde zaman zaman bir çatışma, zaman zaman ise bir pazarlık başlığı olarak kullanılmaya devam edecektir.
Bu durum, bölge halklarının demokratik talepleri ile emperyalist güçlerin stratejik hesaplarının aynı şey olmadığını bir kez daha göstermektedir. Bu nedenle Kürt meselesini yalnızca güvenlik eksenli jeopolitik hesaplarla değil; halkların eşitliği, demokratik çözüm ve kendi siyasal iradeleri temelinde değerlendirmek gerekmektedir.
Sonuç olarak NATO 3.0, yalnızca bir askeri ittifakın yeniden yapılanması değildir. O, kapitalist-emperyalist sistemin değişen uluslararası güç dengelerine verdiği stratejik cevaptır. Bu nedenle NATO 3.0'ı yalnızca güvenlik politikaları üzerinden okumak eksik kalacaktır. Asıl mesele, kapitalizmin yeni evresinde ekonomik rekabet, teknoloji, jeopolitik ve askeri gücün nasıl yeniden bütünleştiğini kavrayabilmektir. Türkiye'nin bu süreçte üstleneceği rol de bu yeniden yapılanmanın dışında değil, onun bir parçası olarak şekillenecektir. Ancak bu rolün kalıcılığı ya da sınırları, yalnızca uluslararası güç merkezlerinin tercihleriyle değil, bölgesel gelişmeler ve halkların siyasal mücadelesi tarafından da belirlenecektir.
Sendika.Org, yayın hayatına başladığından bu yana işçi sınıfı hareketinin, solun ve genel olarak toplumsal muhalefetin gündemine ilişkin, farklı politik perspektiflerden düşünsel katkılara açık bir tartışma platformu olagelmiştir. Sitemizde yayımlanan yazılar yayın kurulunun politik perspektifiyle uyumluluk göstermeyebilir. Amacımız, mücadelenin gereksinim duyduğu bilimsel ve politik bilginin üretimini zenginleştirecek tüm katkılara, yayın ilkelerimiz çerçevesinde, olabildiğince yer verebilmektir.
