Kürt hareketinde bir süredir yaşanan programatik ve kavramsal dönüşüm, beraberinde yeni tartışmalar getirmektedir.

Bu tartışmaların odağında şu sorular yer almaktadır: Birincisi, değişen program mıdır, yoksa programa bağlı kavramlar mıdır? İkincisi, program Kürt halkının önceliklerini kapsıyor mu?
Üçüncüsü, programa bağlı stratejinin, stratejiye bağlı örgüt modelinin, kadro ve kitle ilişkisinin dönüşümü hedefleniyor mu?

Bu sorular salt teorik bir merakın ürünü değildir. Çünkü bir siyasal hareketin dönüşümü, yalnızca kullandığı kavramlarla değil; programı, stratejisi, örgütlenme modeli ve toplumla kurduğu ilişkinin bütününde ortaya çıkar.

Kürt hareketinin son otuz beş yıldır yaşadığı dönüşüm, Demokratik Cumhuriyet, Demokratik Konfederalizm, Demokratik Ulus, Demokratik Entegrasyon ve Demokratik Komün gibi kavramlarla kendisini göstermiştir.

Ancak boşlukta kalan ve tartışmaya yol açanda tam olarak bu kavranlardır. Bu kavramların aynı programın farklı uğrakları mı, yoksa yeni bir programatik yönelimin işaretleri midir? Eğer yeni bir programdan söz ediliyorsa, önceki programdan hangi yönleriyle ayrılmaktadır? Ya da aynı programın güncellenmiş kavramsal ifadeleri ise, yeni kavramlara neden ihtiyaç duyulmaktadır?

Bu noktada yeterince açıklık bulunmuyor. Nitekim hem yeni dönem perspektifinin hemde kavramların izahı yapılırken her bölge ve her kadro kendisine göre yorum yapmaktadır. Bu da netliğin olmadığı ve dolayısıyla belirsizliğin yaşandığını göstermektedir. Oysa siyasal hareketleri güçlü kılan kavramların çokluğu değil; programlarının açıklığı, stratejilerinin tutarlılığı ve örgütlenmelerinin bu programla kurduğu uyumdur. Bu nedenle kavramları tek tek tartışmanın yanında; programla, stratejiyle ve örgütlenmeyle olan ilişkisinin de bir netliğe sahip olması beklenir.

Kürt hareketinin son otuz beş yılına bakıldığında, yaşanan değişimin yalnızca yöntem ya da taktik düzeyinde olmadığı görülmektedir. Özellikle 1990'lardan itibaren başlayan arayışlar, 2000'li yıllarda programatik bir içerik kazanmış; Demokratik Cumhuriyet'ten Demokratik Ulus'a uzanan çizgi, klasik ulusal kurtuluş paradigmasından farklı bir siyasal çerçeveye evrilmiştir. Son dönemde öne çıkan Demokratik Entegrasyon ve Demokratik Komün kavramları da bu dönüşümün devamı olarak değerlendirilmektedir.
Ancak bu kavramlar içinde en somut siyasal olan Demokratik Ulus yaklaşımıdır. Çünkü bu yaklaşım, önceki dönemde geliştirilen anlayıştan belli ölçüde ayrılan bir siyasal perspektif içeriyor. Bu perspektif ile Kürt meselesinin çözümü klasik ulus-devlet paradigmasının dışında yeniden tanımlamıştır.

Bu yaklaşımın çıkış noktası ulus-devletin ilkesel olarak reddedilmesi değildir. Hareket noktası, Kürt meselesinin tarihsel ve bölgesel özgünlüğüdür. Dört farklı devlet arasında bölünmüş bir coğrafya, iç içe geçmiş demografik ve coğrafik yapı, bölgesel güç dengeleri ve Ortadoğu'nun siyasal gerçekliği dikkate alındığında, tek merkezli ulus-devlet modelinin hem siyasal hem de toplumsal açıdan ciddi sınırlarla karşı karşıya olduğu değerlendirilmiştir. Demokratik Ulus yaklaşımı da bu tarihsel gerçeklikten hareketle geliştirilmiştir.

Bu nedenle Demokratik Ulus yalnızca teorik bir tercih değil, aynı zamanda somut tarihsel koşullara verilmiş programatik bir yanıttır. Kürt halkının ulusal varlığını, eşit yurttaşlığı, anadil hakkını, demokratik siyasal katılımı ve toplumsal özgürlüğü yeni bir devlet kurma hedefi yerine demokratik dönüşüm temelinde güvence altına almayı amaçlamaktadır.

Bu yönüyle Demokratik Ulus yaklaşımı, ulusal haklar ile demokratikleşmeyi birbirinin alternatifi değil, birbirini tamamlayan iki süreç olarak ele almaktadır. Ulusal eşitlik olmadan demokratikleşmenin, demokratikleşme olmadan da kalıcı bir ulusal çözümün mümkün olmayacağı düşüncesi programın temel mantığını oluşturmaktadır.

Ne var ki bu yaklaşım çoğu zaman kendi çözüm perspektifi bütünlüğü içinde değil, yalnızca ulus-devlet eleştirisi üzerinden izah edilmiştir. Bunun sonucu olarak tartışma, "devlet istemek" ya da "devlet istememek" gibi indirgemeci bir ikiliğe sıkışmaktadır. Oysa Demokratik Ulus yaklaşımının temel sorusu, devletin biçiminden önce mevcut konjonktürde Kürt halkının ulusal ve demokratik haklarının hangi siyasal çerçeve içinde güvence altına alınabileceğidir.

Bura da belirleyici olan devlet biçiminden çok siyasal hedefin içeriğidir. Aynı devlet biçimi farklı siyasal hedeflere hizmet edebileceği gibi, farklı kurumsal modeller de benzer demokratik hedeflere ulaşmanın aracı olabilir. Bu nedenle Demokratik Ulus'u yalnızca ulus-devlete karşı geliştirilmiş alternatif bir öneri olarak değil, Kürt meselesinin mevcut tarihsel koşulları içinde geliştirilmiş bir çözüm modeli olarak değerlendirmek gerekir.

Bu çerçevede cevap bekleyen temel soru şudur: Demokratik Ulus hâlâ hareketin programatik eksenini mi oluşturmaktadır, yoksa son dönemde öne çıkan Demokratik Entegrasyon ve Demokratik Komün kavramları yeni bir programatik yönelime mi işaret etmektedir? Bu soruya verilecek yanıt, yalnızca kavramsal bir açıklık sağlamayacak; aynı zamanda programın strateji ve örgütlenmeyle kuracağı ilişkinin de çerçevesini belirleyecektir.

Program, strateji ve örgütlenme

Bir siyasal hareketin programı, yalnızca ulaşılmak istenen hedefleri tanımlamaz; aynı zamanda bu hedeflere hangi siyasal stratejiyle ve nasıl bir örgütlenme modeliyle ulaşılacağını da belirler. Program, strateji ve örgütlenme birbirinden bağımsız üç alan değil, aynı siyasal bütünün birbirini tamamlayan unsurlarıdır. Bu nedenle programda yaşanan her köklü değişim, kaçınılmaz olarak stratejiye, örgütlenme anlayışına ve kadro politikasına da yansımak zorundadır.

Kürt hareketinin son yirmi beş yılda geliştirdiği programatik çerçeve, demokratik toplumun devlet merkezli siyaset yerine toplumun öz örgütlenmesi üzerinden inşa edilmesini esas almaktadır. Yerel demokrasiyi, doğrudan katılımı, meclisleri, kooperatifleri ve sivil toplumsal örgütlenmeleri demokratik yaşamın kurucu unsurları olarak görmektedir. Bu program yatay bir programdır. Böyle bir programın mücadele stratejisi dikey değil, yatay olmak zorunda. Çünkü bu program kurulu düzeni cepheden hedef almayı ve yıkmayı değil, dönüştürmeyi veya alternatif kurumların inşasını amaçlıyor.

Ancak yaşanan bu değildir. Program ile mücadele stratejisi ve örgütlenme modeli arasında uyumsuzluk bulunmaktadır. Uzun yıllar silahlı çatışma koşullarında şekillenen merkeziyetçi örgütsel yapı ve disiplin anlayışı, yeni programatik yönelimin öngördüğü daha yatay ve katılımcı siyaset anlayışıyla tam olarak örtüşmemektedir. Bu durum yalnızca örgütsel değil, aynı zamanda programatik dönüşümün önündeki temel gerilim alanlarından biridir.

Burada tartışılan, geçmiş mücadele biçimlerinin tarihsel meşruiyeti değildir. Aksine bugünkü birikim esas olarak geçmiş direnişin ürünüdür. Çünkü o günlerde benimsenin program ile strateji, strateji ile çalışma tarzı birbirini tamamlıyordu. Ancak şimdi hem nesnel hem öznel planda farklı koşullardayız. Ve her örgütlenme modeli kendi döneminin siyasal ve toplumsal koşulları içinde değerlendirilir. Ancak koşullar değiştiğinde, mücadele araçlarının ve örgütlenme biçimlerinin de yeniden gözden geçirilmesi kaçınılmazdır. Aksi hâlde yeni program ile eski örgütsel biçimler arasındaki uyumsuzluk giderek derinleşir.

Demokratik toplum hedefi, yalnızca siyasal söylem düzeyinde savunulamaz; örgütsel yaşam içinde de karşılığını bulmalıdır. Yerel meclislerin karar süreçlerinde etkinleşmesi, kadın ve gençlik örgütlenmelerinin gerçek anlamda özneleşmesi, kooperatiflerin ekonomik yaşamın parçası hâline gelmesi ve demokratik yerel yönetim anlayışının güçlenmesi, programın toplumsallaşmasının temel araçlarıdır. Programın başarısı, savunduğu ilkeleri gündelik siyasal yaşamda üretebilme kapasitesiyle ölçülür.

Aynı durum kadro politikası açısından da geçerlidir. Merkezi kararları uygulayan klasik örgüt kadrosu ile toplumsal inisiyatifi geliştirmeyi esas alan demokratik siyaset kadrosu aynı niteliklere sahip değildir. Demokratik siyaset perspektifi; toplumla sürekli ilişki kurabilen, yerel dinamikleri harekete geçirebilen, farklı toplumsal kesimlerle ortak çalışma yürütebilen ve karar süreçlerini geniş katılımla örgütleyebilen yeni bir kadro anlayışını gerekli kılar. Çünkü demokratik siyaset ve demokratik toplum, yalnızca politik bir hedef değil, aynı zamanda günlük siyasal pratiğin üretmesi gereken bir kültürdür.

Bu nedenle program tartışması, salt kavram tartışmasına indirgenemez. Asıl belirleyici olan, savunulan programın nasıl bir stratejiye, nasıl bir örgütlenmeye ve nasıl bir siyasal pratiğe karşılık geldiğidir.

Dolayısıyla bugün tartışılması gereken, yalnızca yeni kavramların üretilmesi değil; bu kavramların gerektirdiği örgütsel ve siyasal dönüşümün nasıl gerçekleştirileceğidir.

Yeni kavramlar, yeni program mı?

Yaşanan tartışmasının en önemli boyutlarından biri, siyasal literatüre giren yeni kavramlardır. Son zamanlarda en çok tartışılan kavramların başında Demokratik Entegrasyon ve Demokratik Komün gelmektedir. Ve bu kavramların hangi programatik ihtiyaca karşılık geldiğidir.

Eğer Demokratik Entegrasyon, Demokratik Ulus yaklaşımının güncel koşullara uyarlanmış yeni bir açılımıysa, bunun hangi yönlerden farklılaştığı açık biçimde ortaya konulmalıdır. Çünkü yeni bir kavramın işlevi yalnızca farklı bir ad önermek değil, mevcut açıklama gücünü genişletmektir. Aksi hâlde kavramsal çoğalma, teorik derinleşmeden çok belirsizlik üretir.

Bu durum özellikle "entegrasyon" kavramı açısından önemlidir. Siyasal literatürde entegrasyon, kimi zaman mevcut siyasal yapıya eklemlenmeyi, kimi zaman ise farklı toplulukların eşit haklar temelinde ortak bir siyasal düzen içinde birlikte yaşamasını ifade eder. Bu nedenle kavramın hangi anlamda kullanıldığı açık biçimde tanımlanmalıdır.

Eğer Demokratik Entegrasyon ile kastedilen demokratik yurttaşlık temelinde eşit haklara dayalı ortak yaşamın güçlendirilmesiyse, bu yaklaşım Demokratik Ulus programının doğal bir uzantısıdır. Eğer bunun ötesinde yeni bir programatik yönelim öneriliyorsa, önceki programdan hangi noktalarda ayrıldığı ve hangi yeni siyasal ihtiyaçlardan doğduğu açıklanmalıdır.

Benzer bir durum Demokratik Komün kavramı için de geçerlidir. Komün, tarih boyunca ortak yaşam ve ortak yönetim biçimlerini tanımlayan bir kavram olmuştur. Modern siyasal düşüncede ise özellikle Paris Komünü deneyimiyle birlikte doğrudan katılımı, geri çağrılabilir temsilciliği ve yerel demokratik yönetimi ifade etmektedir. Bu nedenle kavram zaten güçlü bir demokratik içeriğe sahiptir.

Asıl önemli olan, Demokratik Komün'ün günümüz programı içindeki işlevidir. Eğer bu kavram mahalle, köy ve kent meclisleriyle kooperatifleri kapsayan demokratik öz örgütlenme biçimlerini anlatıyorsa, Demokratik Ulus programının toplumsal ayağını güçlendiren bir işleve sahiptir. Ancak geleceğin toplumsal düzenini tanımlayan yeni bir program olarak kullanılıyorsa, üretim ilişkilerinden mülkiyet biçimlerine, devlet anlayışından siyasal stratejiye kadar uzanan daha kapsamlı tartışmaları da beraberinde getirecektir.

Dolayısıyla mesele, yeni kavramların doğruluğu ya da yanlışlığı değildir. Asıl mesele, bunların mevcut programı geliştiren araçlar mı, yoksa yeni bir programın kurucu unsurları mı olduğunun açıklığa kavuşturulmasıdır. Çünkü kavramların anlamı, ait oldukları programatik bütünlük içinde belirlenir.

Ancak bugün yaşanan asıl sorun, ileri sürülen yeni kavramlarla Kürt halkının güncel öncelikleri arasında oluşan mesafedir.

Mevcut durumda Kürt halkının önceliği Demokratik Komün değildir; ulusal demokratik haklardır. Eğer komün kavramı modern siyasal anlamıyla, yani Paris Komünü geleneğine gönderme yapan bir toplumsal model olarak kullanılıyorsa, bunun bugün ne Kürdistan'da, ne Türkiye'de ne de genel olarak Ortadoğu'da güçlü bir toplumsal zemine sahip olduğu söylenebilir. Bu nedenle Demokratik Komün, bugünün öncelikli siyasal hedefinden çok, uzun vadeli bir toplumsal perspektif olarak değerlendirilebilir.

Bugün öncelikli mesele, Kürt halkının ulusal demokratik haklarının güvence altına alınmasıdır. Bunun yolu ayrı bir devletin kurulmasından geçebileceği gibi, mevcut sınırlar içinde ulusal eşitliğin, anayasal güvencenin, anadil hakkının ve demokratik siyasal katılımın sağlanmasıyla da mümkün olabilir. Bu kazanımların kalıcı ve demokratik bir içerik kazanabilmesi ise demokratik yerel yönetimlerin güçlenmesine, örgütlenme özgürlüğünün genişlemesine, kadın özgürlüğünün, ekolojik dönüşümün ve sosyal adaletin gelişmesine bağlıdır. Dolayısıyla yeni kavramların değeri de ancak bu hedeflerin gerçekleşmesine ne ölçüde katkı sundukları ölçüsünde anlam kazanacaktır.

Öte yandan, yaşanan bu teorik, politik ve örgütsel boşluklar nedeniyle tartışmaları yanlış siyasal sonuçlara götürenler çevreler var. Bu çevreler, Kürt hareketinin son zamanlarda dile getirdiği kimi söylemlerin sanki yeni söylenmiş gibi cepheden reddiyeci tutumlar sergilenmektedir. Oysa programatik belirsizlikleri ya da kavramsal sorunları eleştirmek, bunlardan hareketle Kürt hareketinin ulusal demokratik mücadeleden vazgeçtiği ya da teslimiyet çizgisine yöneldiği sonucuna varmak haksızlık olur.

Çünkü Kürt hareketi yaklaşık yirmi beş yıldır Demokratik Cumhuriyet, Demokratik Konfederalizm ve Demokratik Ulus ekseninde benzer bir programatik yönelim izlemektedir. Bu süreç boyunca ulusal devleti öncelikli hedef haline almayan, demokratik çözümü esas alan yeni bir siyasal perspektif geliştirmiştir. Buna rağmen ortaya çıkan politik ve örgütsel pratik, çoğu zaman iddia edilenin tersine bir tablo üretmiştir. Hareket, demokratik siyaset alanında toplumsal desteğini genişletmiştir. Özellikle HDP deneyimiyle birlikte Türkiye siyasetinin en önemli aktörlerinden biri hâline gelmiştir. Rojava'da siyasal ve askeri bir özne olmuştur. Rojhilat'ta ise toplumsal ve siyasal etkisini artırmıştır.

Dolayısıyla teorik tartışmalar ile siyasal pratiği birbirinden ayırmak gerekir. Başka bir ifadeyle eleştiri ile reddiyeyi karıştırmamak gerekiyor. Programın kavramsal tutarlılığı, ulusal taleplerin program içindeki ağırlığı, Demokratik Komün yaklaşımının içeriği ya da Marksizm'e yöneltilen eleştiriler elbette tartışılmalıdır. Ancak bu tartışmalar, hareketin tarihsel yönelimini açıklarken somut siyasal pratiği göz ardı ederek yürütülemez.

Asıl ihtiyaç duyulan şey, ne eleştiriden vazgeçmek ne de her değişimi teslimiyet olarak yorumlamaktır. İhtiyaç duyulan, programatik açıklığı güçlendirmek; ulusal demokratik talepler ile demokratik toplum perspektifi arasındaki ilişkiyi daha net kurmak ve yeni kavramları bu bütünlük içinde anlamlandırmaktır.

Sonuç

Programatik dönüşüm ancak kavramsal açıklıkla birlikte siyasal güç kazanabilir. Kavramların çoğalması tek başına teorik gelişmenin göstergesi değildir. Asıl belirleyici olan, bütün kavramların ortak bir programatik mantık içinde birbirini tamamlaması, stratejiye yön vermesi ve örgütsel pratiğe rehberlik edebilmesidir.