Bugünün dünyasında kapitalist devlet aygıtı merkeziyetçi, gözetimci ve otoriter bir forma bürünürken, gündelik hayatın yükü giderek yerel yönetimlerin omuzlarına bırakılıyor. Ulaşım, barınma, su, gıda, bakım, kamusal alan ve ekolojik direnç artık teknik başlıklar olmaktan çıkıp hayatın somut meseleleri haline geliyor. Engin Bozkurt’un Kentin Politik Tasarımı kitabı, tam da bu sert eşikte mekân ve yerel yönetim ilişkisini yeniden düşünmeye çağırıyor. Kent, burada gündelik hayatın fiziksel sahnesi olmaktan çıkıp ortak geleceğin tasarlandığı politik bir zemine dönüşüyor. 

Tanıl Bora’nın sunuş yazısını yazdığı kitabın güçlü yanı “yereli” romantik bir sığınak gibi parlatmaktan uzak durması. Yerel ölçek kendiliğinden ilerici sonuçlar üretmez. Belediyeler, kimi zaman sermaye birikiminin dolaylı veya doğrudan aracıları haline gelirken; halkın basıncıyla kaynakları emekten yana yeniden dağıtan kurumlar olarak da işleyebilir. Bu sebeple belediyecilik, dökülen asfalt kadar yaya hareketini, yeşil alan miktarı kadar sınıfsal erişimi, AVM yatırımı kadar meydan özgürlüğünü de tartışmak zorundadır. Kentin gündelik akışını düzenleyen yerel yönetimler, aynı zamanda rıza üretiminin de düğüm noktasıdır. Tüm bu nedenlerle, egemenler, gündelik hayatın en yakın kamu kapısı olan belediyeleri tarihten bugüne denetim altında tutmak istemiş, diğer yandan tarihteki birçok halk ayaklanmasında (Marsilya, Paris vd.) ilk olarak belediye binaları ele geçirilmiştir. 

Engin’in çalışması, 1970’lerin toplumcu belediyecilik deneyimlerini bugünün krizleriyle yan yana getirirken nostaljiye yaslanmıyor. Ahmet İsvan, Edip Solmaz, Vedat Dalokay, Erol Köse ve Fikri Sönmez gibi isimler, merkezi baskı karşısında kentliyle birlikte verdikleri mücadele bakımından bugüne uzanan bir yöntem tartışması açıyor. Eser, bugünkü Türkiye deneyimlerini dünya ölçeğindeki örneklerle de konuşturuyor. Fransa’nın Grigny kentinde yoksulluğa karşı mücadele eden Komünist Başkan Rio, Avusturya’da “Stalingraz” imgesiyle öne çıkan Elke Kahr, kadın hareketinin güçlü olduğu Morsang-sur-Orge, Barcelona’daki feminist arayışlar ve Paris çeperlerindeki kızıl banliyö geleneği, yerelin farklı biçimlerde nasıl politikleşebileceğini gösteriyor. Rio’nun su kaynaklarını çok uluslu şirketlerin tekelinden çıkarma çabası ya da Kahr’ın kendi maaşının büyük bölümünü yoksul halkın ihtiyaçları için kullanması, belediyeciliğin ahlaki jestlerle sınırlı kalmayan, kaynak rejimini ve temsil biçimini tartışmaya açan yanını görünür kılıyor. 

Burada “yeni nesil belediyecilik” akımlarının platform, otonom ve kurumsalcı kolları önem kazanıyor. Platform çizgisi, dijital araçları gözetim kapitalizminin uzantısı olmaktan çıkarıp katılım kanallarına dönüştürmeye çalışıyor. Otonom damar, yerel meclisler üzerinden aşağıdan kurulan öz yönetim ağlarına yaslanıyor. Kurumsalcı yaklaşım ise kamu alımları, yerel kooperatifler ve belediye iştirakleri aracılığıyla kentsel ekonominin yönünü değiştirmeyi hedefliyor. Fakat kitap bu modellerin başarılarını anlatırken bürokratikleşme, merkezi otoritenin denetimi, mali bağımlılık, iktidarla uzlaşma basıncı, katılımın vitrinleşmesi, ataerki ve “tek adam” yönetimi gibi riskleri gündemde tutuyor. Bununla birlikte emperyalist kuşatma altında Latin Amerika’daki “asi kentlerin” tek başına ayakta kalma güçlüğünü de hatırlatıyor. 

Engin aynı zamanda tasarım aklını estetik ve gündelik hayat düzleminde açıyor. Burada kent, uzaktan seyredilen bir silüet olmaktan çıkıp yürüyen, oyalanan, bakan, duyan ve karşılaşan bedenlerle birlikte anlam kazanıyor. Ankara’da düşünmek, İstanbul’da kaybolmak, İzmir’de soluklanmak, kitabın kentleri soyut plan kararlarının ötesinde, bedenin ritmiyle okuyan yanını güçlendiriyor. Flanörün merakı, faşizmin mekânları, meyhane, birahane ve kahvehanelerin politik hafızası, Sovyet çatı katı sanatçıları, küçük konut ideolojisi, Fairbnb ve “15 dakikalık kent” tartışması estetik ile siyasetin aynı hatta nasıl buluştuğunu gösteriyor. Bütün bu yazılar tek bir sorunun etrafında dolaşıyor: Mekân hayatı nasıl biçimlendirir? 

Bugünün kentsel hareketleri, iç içe geçen çoklu krizlerin ortasında yeniden kurulmak zorunda. Kentsel hizmetleri gider kalemi sayan muhasebe diline karşı, kentliyi kurucu özne kabul eden bir program gerekiyor. İşte Kentin Politik Tasarımı kamusal hizmeti lütuf olmaktan çıkarıp ortak bir gelecek fikriyle buluşturan bir yerel siyaset öneriyor. Fakat kitaptaki öneriler hazır reçeteler sunmak yerine daha zorlu ve daha değerli bir yol açıyor: kentin siyasal izlerini okuyor, yerel yönetimin sınırlarını gösteriyor ve o sınırların hangi toplumsal güçlerle zorlanabileceğini tartışmaya çağırıyor. Bu yüzden çalışma, kenti kimlerle, nasıl bir akılla ve hangi gelecek tahayyülüyle yeniden kuracağımızı düşünmek için güçlü bir başlangıç noktası sunuyor.