Enerji Bakanı Taner Yıldız 14 Aralık 2013 tarihinde elektrik kesintileri ile ilgili soruya şu cevabı verdi: “Yarın itibariyle herhangi bir kesinti öngörmüyoruz.” Başta İstanbul olmak üzere Türkiye ahalisine kötü haberimiz var. Elektrik kesintileri devam edecek. Enerji Bakanı aşırı soğuklar sebebiyle elektrik santrallerine doğalgaz verilmemesi ve bu sebeple zorunlu ve programlı elektik kesintileri olduğunu iletiyor. Ama kesintilerin önemli bir kısmı elektrik arızalarından kaynaklı ve kesintiler kendiliğinden gerçekleşmekte.

Elektrik kesintilerinin sebebi olarak kış şartları sunulmakta. Fakat yurdumuzda ne ilk defa kış yaşıyoruz, ne de uzun zamandır böyle zincirleme ve sürekli elektrik kesintileri yaşandı. Doğalgaz iletim hattından kaynaklanan “programlı” kesintileri şimdilik bir yana bırakalım. Elektrik arızalarından kaynaklanan kendiliğinden kesintilerin esas olarak iki tane sebebi var. Birinci sebep, dağıtım şirketlerinin (TEDAŞ’ın) özelleştirilmesiyle tecrübeli elemanların tasfiye edilmesi (4C’ye gönderilmesi ya da emekliliğe zorlanması); ikinci sebebi ise devralan şirketlerin kar güdüsüyle eksik eleman çalıştırması. Yani temel sebep TEDAŞ’ın bölge bölge ivedilikle özelleştirilmesi.

TEDAŞ’a bağlı şirketlerin yaklaşık yüzde 80’i son bir yıl içerisinde özelleştirildi ve dağıtım şirketlerinin tamamı kamudan özel şirketlere devredildi. Özelleştirmelerle beraber kamusal alanın tasfiyesi sonucu kamu yararına bir bakış açısının yerini, şirketlerin kar politikalarının yararına bir bakış açısı aldı. Bu bakış açısının enerji alanında iki vazgeçilmezi ise; kazanılmış işçi haklarının tasfiyesi, halka daha pahalı elektrik ve hizmet satımı. TEDAŞ’ta “İşçi haklarının tasfiyesi” emeli TEDAŞ’ın kadrolu, nispeten güvenceli işçi kitlesinden kurtulmakla mümkündü. Bu kitlenin kazanılmış haklarını birden elinden almak, hem hukuki hem fiili olarak güçtü. Özelleştirmenin yaşandığı her yerde olduğu gibi ne olduğu belirsiz statü 4C bu konuda kolaylaştırıcı olarak kullanıldı. Özelleştirmelerin bu kadar hızlı hayata geçirilmesi için “ustaca” taktikleri olan siyasi iktidarın yanında bir diğer kolaylaştırıcı da sarı sendika idi. İşçilerin kazanılmış haklarını savunmak için çetin bir kavgaya tutuşmak yerine, işyerlerinde “yetkili” olmakla övünen sarı sendika TES-İş’in eliyle işçilerin mücadele kanalları tıkanarak, kadrolu işçi kitlesinin yüzde 95’inin 4C denen statüye zorunlu bırakılması ile 1 senede özelleştirmeler gerçekleştirildi. Son yıllarda yapılan toplu iş sözleşmelerinde "sözleşme tarihinden sonra, işe giren işçiler sendikaya üye olsa dahi bu haklardan yararlanamaz" gibi maddeler konularak hak kayıplarının önü açılmaya çoktan başlamıştı. Yeni alınan işçilerin artık maaşları düşük ve eskiden var olan hakların birçoğuna sahip değiller ve doğal olarak tecrübeleri yok. Artık süreç bitti. Fakat asıl sorun da burada başladı.

Periyodik kontroller yapılmıyor
Özellikle yaz aylarında çok sıcak havalarda ve kış aylarında çok soğuk havalarda trafoların çektiği akımın değişkenliği dolayısıyla trafoda arıza yaşanmaması için trafo kademesine müdahale edilmesi yani yükseltme veya alçaltma işlemi yapılması gerekir. Diğer yandan yer altı kablolarının periyodik kontrollerle arızanın gerçekleşmeden giderilmesi mümkün. Elektrik arızasının engellenmesi veya en aza indirgenmesi için arıza oluşması beklenmeden bu kontrollerin periyodik şekilde ayda veya en geç iki ayda bir yapılması gerekir. Ama bu periyodik kontroller son aylarda yapılmıyor. Çünkü trafo kontrollerini yaparak arızalar oluşmadan müdahale edecek veya arıza çıktığında acilen arızaya müdahale edecek bilgi ve birikime sahip neredeyse kimse kalmadı. Hepsi artık 4C statüsünde ya da emekli. Bugünlerde elektrik kesintileri yaşandığı bölgelerde trafoların başlarında o işçilerin adları anılır oldu. Artık o tecrübeli işçiler yok. El birliğiyle tasfiye edildiler. Yeni işe başlayan 3 kuruşa çalıştırılan güvencesiz işçilerden 20-25 yıllık tecrübe beklemek ise onlara haksızlık olur.

Kendiliğinden elektrik arızalarının ikinci sebebine gelelim. Özelleştirme öncesi küçük arızalarda en az 3, kayda değer arızalarda en az 4 kişiden oluşan arıza-onarım bakım ekipleri artık 2 kişiye kadar düşürüldü. Şirketler TEDAŞ’ın İş Güvenliği Yönergesi’ni de “o devlet zamanındaydı” diyerek tasfiye etmekteler. TEDAŞ İş Güvenliği Yönergesi’nin 6. maddesi işçi sağlığı ve iş güvenliği açısından arıza ekiplerinin şoförle beraber en az 3 kişiden oluşması gerektiğini belirtir. Fakat şirketler birçok yerde işin başına geçer geçmez şoförleri işten çıkartıp taşıma işlemlerini de teknisyenlere yaptırıyor. Ekipler 2 kişiye kadar düşmüş durumda. Halka, halkın enerji hakkını sağlamaktan aciz şirketler, bünyesindeki işçileri de can pazarına çıkarmakta. Enerji iş kolunda iş cinayetleri sonucunda enerji işçileri birer birer ölmeye devam ediyor.  Şirketlere göre işçilerin canı, şirketlerin gider hesabından değerli değil. Özellikle taşeron uygulamasıyla da beraber iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerinin verilmemesinden ya da yetersiz verildiğinden, kişisel koruyucu donanımlar temin edilmediğinden iş kazalarına davetiye çıkarılıyor. Daha geçtiğimiz hafta içerisinde Sivas ve Şanlıurfa'da iki enerji işçisi bu sebeplerden hayatını kaybetti.

Çözüm: Birleşik mücadele
Siyasal iktidarın enerji politikaları gösteriyor ki, elektrik kesintileri de içinde olmakla birlikte bu hak gaspları ve hak kayıpları kronik olarak devam edecek. Geçtiğimiz ay başlattığımız BEDAŞ direnişimizin ilk günü BEDAŞ’ın kapısına “halkın şikayet masası”nı kurduk. Bugüne kadar da her gün masamızda hem sorunlarımızı paylaştık, hem halkın sorunlarını topladık. Şunu bir kez daha anladık ki çarkları geri çevirmenin tek bir yolu var: Halkın enerji hakkı mücadelesiyle, enerji çalışanlarının hak mücadelesini birleştirmek. Çünkü enerji hakkımızı geri almak için birleşik mücadeleden başka şansımız yok.

* Ali Duman
DİSK Enerji-Sen Genel Başkanı