Çin planlamasının özgün konumu

Bu köşede üst üste iki yazıda, “neoliberal küreselleşmeden kopuş örneklerini inceledim. 1980 sonrasında Batı blokunda, hemen hemen istisnasız bir görüş birliğiyle benimsenen neoliberal küreselleşmeden aşamalı kopuş örnekleri değerlendirmekteydi.

2016, ABD ve (Britanya’nın öne çıkmasıyla) Avrupa’daki dönüm tarihidir. ABD’de Donald Trump’ın başkan seçilmesi, Britanya’da ise AB üyeliğinden çıkışın (Brexit’in) kararlaştırılması Batı blokunun bu iki lider ülkesinde farklı “kopuş” biçimleri başlattı. Göçmen karşıtlığı küreselleşmeye itirazların ortak hareket noktasıdır. Neoliberalizmin serbest ticaret ve sınırsız sermaye hareketleri ilkelerine itirazda Trump öne çıktı.

Fransa, Almanya ve kısmen Britanya’da ise kopuş liderliğini milliyetçi sağ partiler üstlendi. Merkez-Sol (sosyal demokrat/sosyalist partiler) ise neoliberalizme fanatik teslimiyete savrulmuşlardı. Tony Blair örneğini bugün Starmer devraldı. Batı’nın Merkez-Sol siyasetinde neoliberal küreselleşmeye karşı direnme-itiraz-kısmen kopuş örnekleri İspanya-Portekiz-Belçika sosyalist partileri ile sınırlıdır. Ukrayna savaşı, 19’ncu yüzyıl Avrupası’nın Rus fobyası kâbusunu hortlatmakta; Merkez partileri sürüklemektedir.

Bu ideolojik-siyasal kargaşa içinde Çin Halk Cumhuriyeti dingin bir yükselen güç olarak özgün bir konumdadır. Batı’da bu özgünlüğü ilk fark edenler, neoliberal küreselleşmeden kopuşu savunan Amerikalılar oldu. Nedeni ortadadır: Batı’da neoliberalizmin yükselişinin hemen arifesinde (1979’da) ÇHC lideri Deng Şiaoping, ülke ekonomisini daha sonra “neoliberal küreselleşme” olarak anılacak bir doğrultuda dönüştürecek radikal reformları hayata geçirdi.

Küreselleşme (“dışa ve yabancı sermayeye açılma”) ve neoliberalizm (“kısa dönemli kaynak tahsisinde piyasa mekanizmasının genişlemesi”) öğelerinden oluşan Çin reformlarının Batı’dan belirleyici bir farkı, uzun ve orta-dönemli kaynak tahsisinde merkezî planlama ile sağlanan uyumlu bir sentezdir.[1]

Çinli iktisatçı Lifu Yen bu sentezin otuz yılda (1995-2024 döneminde) ürettiği nicel sonuçları özetliyor: Cari dolar fiyatlarıyla ölçülen kişi başına GSYH 607 dolardan 13445 dolara yükseliyor. Çin’i Siyah Afrika ortalamasından gelişmiş ülkeler ortalamasının alt sınırına taşıyan dinamizmi, dolarlı millî gelirde yıllık yüzde 8,7’lik ortalama büyüme oranıyla kırılan bir dünya rekoru özetliyor.

Ulusal fiyat düzeylerindeki farklılıkları dikkate alan DB’nin alım gücü paritesi hesabına göre Çin ekonomisinin büyüklüğü 2014’ten beri ABD’yi aşmaktadır. Cari döviz kurları ile millî geliri hâlâ ABD’nin gerisindedir. (Yaklaşık üçte ikisi…)

Lifu Yen, Çin Komünist Partisi (ÇKP) 20’nci Kongresi’nde Çin’in “ulusal dinçleşmesinin tamamlanma tarihi olarak 2049’un hedeflendiğini” hatırlattıktan sonra sürdürülen büyüme eğilimlerinden hareket ederek bir 2049 öngörüsü yapıyor: Kişi başına GSYH düzeyinin ABD’nin yarısına ulaşacağı yıl… Ulusal dinçleşme “modern, büyük bir sosyalist ekonomiye dönüşme” olarak tanımlanmakta; bu sosyalizmin özellikleri de Parti kadrolarında tartışılmaktadır.

Çin planlamasının özgünlüğü, bu yoksul, azgelişmiş ülkeye bu ekonomik bilançoyu sağlamış olmasında yatıyor. ÇHC’nin 15’nci Beş-Yıllık Plan hazırlıkları bugünlerde bu bilanço üzerinden sürdürülmektedir. Çalışmalara göz atmaya başlayabiliriz. Önce bir solcu gazetecinin, sonra yetkililerin kalemlerinden…

Brezilyalı Pepe Escobar’ın gözlemleri

Pepe Escobar, Brezilyalı sosyalist bir yazar ve dünya gezgini bir gazeteci… Rusya ve Çin’i de yakından izlemektedir.

Çin’de 15’nci Beş Yıllık Plan’ın genel çerçevesi ve temel öğeleri Çin Komünist Partisi (ÇKP) 20’nci Merkez Komitesi Genel Kurulu tarafından 20-23 Ekim 2025’te Beijing’te görüşüldü. Pepe Escobar bu görüşmeleri Beijing’te bizzat izledi. İzlenimlerini kişisel web sitesinde yayımladı.[2] Başlığını Türkçeleştirelim: “Çin’in Beş-Yıllık Kervanı Yola Koyuldu”…

Çin planlamasının yukarıda değindiğim özgünlüğüne ışık tuttuğu için Escobar’ın yazısından aktarmalar yapıyorum:

“20-23 Ekim; Beijing’te dört gün… ÇKP’nin 20’nci Merkez Komitesi’nin dördüncü Genel Kurulu gerçekten izlenmeye değer bir toplantı oldu.” Pepe Escobar’ın beğenerek izlediği toplantı, Ekim 2022’de yapılan ÇKP’nin 20’nci Kongresi’nde seçilen 206 üyeli Merkez Komites’nin bir sonraki (2027’deki) Kongre’ye kadar her yıl tüm üyelerin katılımıyla yapılan Genel Kurul’lardan (“Plenum”lardan ) dördüncüsüdür.

Escobar toplantının ana gündemini ve işlevini de açıklıyor: “Bu dört gün boyunca üyeler, Çin’in 15’nci Beş Yıllık Planı’na dönük önerileri tartışıp kararlaştırdılar. Sonra hazırlanacak bildiri (Rapor) çözülecek ana konuları açıklayacaktır. Planın tümü Mart 2026’da toplanacak olan Ulusal Halk Kongresi’nde belirlenecek”.

Bildiride yer alan “çözülecek ana konular” örneklerini Escobar veriyor. Bunları “nihaî Rapor” ile birlikte ileride tartışacağım.

Brezilyalı yazar, “işin özünü” açıklayan tespitlerle yazısını sürdürüyor: “Çin’de işler böyle yürür: Her konu önceden açık hedefleri ve liyakate dayanan denetimi de içererek titizlikle planlanır. Daima esneklikler de yer alır; zira ulusal ve uluslar-arası düzlemlerde ‘sert fırtınaların ve dalgalı denizlerin’ patlak verme olasılığı malumdur. Ama ‘stratejik önceliklere’ dokunulamaz.”

Şi Jinping Beş-Yıllık Plan hazırlıklarını açıklıyor

Pepe Escobar’ın bir gazeteci olarak ÇKP Merkez Komitesi’nin Genel Kurulu gözlemlerini, bir de bütün aşamaları peşinen tasarlayan, yürüten takımın lideri ÇKP Genel Sekreteri Şi Jinping’in kaleminden izleyelim.

Şi’nin açıklamaları ÇKP organı People’s Daily gazetesinde yer alıyor.[3] Aktaralım:

“Bu yıl Ocak’ta Politbüro, 15’nci Beş-Yıllık Plan’a ilişkin tavsiyelerin Merkez Komitesi’nin 4’ncü Genel Kurulu’nda tartışılmasını kararlaştırdı. Değerlendirmeleri kaleme almak üzere bir Komisyon oluşturuldu; ben başkanı oldum; yardımcılarım da belirlendi.” Şi burada 24 kişilik Politbüro üyeleri arasından Komisyon üyeliğine seçilen dört kişinin adlarını veriyor. Merkezî ve yerel yönetimlerden bazı yetkililerin Komisyon toplantılarına katıldıkları ekleniyor.

Şi yazısının devamında 15’nci Beş-Yıllık Plan hazırlıklarının diğer ayrıntılarını da açıklıyor. Özetleyeyim: ÇKP Merkez Komitesi, 12 eyaleti kapsayan bölgelerde araştırma projeleri yürütmek üzere altı ekibi görevlendiriyor; bazı Parti ve hükümet organlarından da 35 konuda araştırma yapmaları isteniyor.

Daha sonra ekonomik, bilimsel ve teknolojik toplulukları ve meslek örgütlerini de kapsayan üç farklı sempozyum düzenlenmesi Merkez Komitesi’nce düzenlenmiştir.

Daha da önemlisi 15’nci Beş-Yıllık Plan’ın oluşumuna halk demokrasisinin katkılarıdır. Meslek kuruluşlarının, sendikaların, tüm düzeylerde yerel yönetimlerin aktif k… atkıları dışında Parti tüm vatandaşlara internet üzerinden taleplerini, görüşlerini iletme çağrısı yapılıyor. Üç milyonu aşkın görüş geliyor; bunlar üzerinde çalışılarak 1500 somut öneriye dönüştürülüyor. Nihaî bildiri/raporun ilk taslağını hazırlayan Komisyon, belgeyi, emekli Parti yetkililerini de içeren “önde gelen” (“prominent”) bazı kişilere, kitle/taban örgütlerine, meslek kuruluşlarına görüş ve önerilerini almak üzere dağıtıyor.

Komisyon, geri alınan 452 görüş ve tavsiye üzerinde çalışıyor. Dağıtılan taslakta eklenti, revizyon ve basitleştirme olarak 218 değişiklik yapıyor.

Bu belgeyi ÇKP Merkez Komitesi, 15’nci Beş-Yıllık Plan Önerileri[4] olarak 23 Ekim’de yayımlıyor. İçeriğini ileride aktarmak, tartışmak üzere…

[1] Bu sentezin özelliklerini bir önceki yazımda açıklamıştım: “Neoliberal Küreselleşmeden Kopuşlar: Çin Modeli”, soL Haber, 21 Ekim 2025.

[2] “And the Chinese 5-Year Caravan Strolls on”, 25 Ekim 2025

[3] “Xi Jinping’s Explanations and Recommendations for 15’th Five-Year Plan”, People’s Daily, 29 Ekim 2025.

[4] Recommendations of the Central Committee of the Communist Party of China for Formulating the 15th Five-Year Plan for National Economic and Social Development, 23 Ekim 2025.

Kaynak: soL