EMEK ÇALIŞMALARI MERKEZİ BROŞÜR DİZİSİ NO:1 ÇALIŞMA YAŞAMINDA HAKLARIMIZ
İş hayatımızla ilgili birçok sıkıntı yaşıyoruz. Kimimiz sigortasız, kimimiz karnımızı bile zor doyurabileceğimiz bir ücretle çalışıyor. Kısaca güvencesiz çalıştırılıyoruz.
Biz güvencesiz işçiler, iş kazası geçiriyor, hastanelerde rehin kalıyor, sigortamız eksik yatırılıyor insanlık dışı koşullarda ve ücretlerde çalışıyoruz. Üstelik, patronların bizi istediği zaman kapı önüne koyabileceğini düşünüyoruz.
Sahip olduğumuz haklarımızdan haberdar olmadığımız için patronların pek çok haksızlıkları karşısında sessiz kalıyoruz. Bunları sineye çekiyoruz.
Bizler yani bu ülkede çalışan milyonlarca işçi haklarımızı öğrenmeliyiz. Haklarımızı bilmek sömürü çarkına dur diyebilmemiz için gereklidir.
Bunun yanında bir şeyi unutmamamız gerekiyor. Haklarımızı bilmek tek başına onları kullanmaya yetmiyor. Haklarımızı kullanmanın yolu birleşmekten ve örgütlenmekten geçiyor.
Ancak birleşen ve örgütlü işçiler haklarını ve taleplerini patronlar karşısında sonuna kadar savunabilirler. Patronlar, biz işçiler mücadele etmedikçe haklarımızı vermezler.
Üretenlerin Yöneteceği Bir Dünya İçin Emek Çalışmaları Merkezi
Emek Çalışmaları Merkezi güvencesiz işçilerin haklarını ve taleplerini savunmak için örgütlenmelerinin mücadelesini veriyor. Eğitim toplantıları, yayın faaliyeti, “Alo İşçi Hakları” telefon hattı ile bu mücadeleye katkı sunuyor.
Halkevlerinin İşçi Komisyonları ile başlayan güvencesiz çalışma karşıtı faaliyetimiz Emek Çalışmaları Merkezi ile bir adım daha ilerliyor, biraz daha olgunlaşıyor. Bu merkezlerin sayıları her geçen gün artıyor ve artmaya devam edecek. İstanbul’dan sonra sırada diğer Anadolu illeri var.
Emek Çalışmaları Merkezi, işçileri hakları konusunda bilgilendirmek, işçilerin yaşadığı sorunlara işçilerle birlikte çözüm yolları aramak ve işçilerin mücadelesine katkı yapmak amacıyla kuruldu.
“Emek Çalışmaları Merkezi Broşür Dizisi” de bu amaçlar doğrultusunda hazırlanıyor. Broşürler Dizisine ” Çalışma Yaşamında Haklarımız” broşürüyle başlıyoruz. Bu dizi, çalışma hayatıyla ilgili çeşitli konularla ve emek hareketine dair yayınlarla devam edecek.
Eylül 2004

İŞ KAZASI DURUMUNDA HAKLARIMIZ VE YAPILMASI GEREKENLER
İş Kazası Nedir?
Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için işçinin bedenen zarara uğraması mı gerekir?
İşçinin kendi işi dışında bir işten dolayı işyeri dışındayken başına bir kaza gelirse iş kazasından sayılır mı?
İş kazası sadece çalışırken meydana gelen kazaları mı kapsar?
Bir iş kazası olduğunda işçi bundan hemen zarar görmeyip sonradan rahatsızlık ortaya çıkarsa ne yapılabilir?
İş kazasına uğrayan işçinin sigortalı olup olmaması önemli midir?
İş kazası olduğunda ilk ne yapılır?
Daha sonra ne yapılır?
Olayın iş kazası olup olmadığına kim karar verir?Eğer olay iş kazası ise ne olur?
İş kazası nedeniyle başka nerelere başvurulmalıdır?
Müfettişlerin incelemesi esnasında işçiler nelere dikkat etmelidir?
İşçiler başka nelere dikkat etmelidirler?
Bunun ne sakıncası var, özel hastane daha iyi değil mi?
Kaza sonrası, kazazede işçinin dinlenme süresi ne kadardır?
İş kazası sonrasında işçi işverene karşı ne yapabilir?

SİGORTASIZ ÇALIŞTIRILMA DURUMUNDA YAPILMASI GEREKENLER VE HAKLARIMIZ
Sigorta nedir, ne işe yarar?
İşçileri ilgilendiren kaç türlü sigorta vardır?
Bu sigortalardan faydalanmak için ne yapmamız gerekiyor?
Ülkemizde kaç türlü sigorta sistemi var?
SSK nasıl çalışıyor?
Sigortalı çalışmak zorunluluk mu?
Bu nasıl oluyor?
Patronlar deneme süresi diye birşeyden bahsediyorlar. Bu nedir?
İşe başladık, sigortalı olduğumuzu nereden anlayacağız?
Sigortalı olduk diyelim, peki sigortamız ödeniyor mu nereden bileceğiz?
Bir de patronlar (girdi-çıktı) yapıyorlarmış. Bu nedir?
Nasıl yapıyorlar bunu?
Bunu neden yapıyorlar?
Bir de sigortalarımızı eksik yatırıyorlarmış, bu nasıl oluyor?
Patron bunu kendisi için yapıyor. Bunun işçiye ne zararı var?
Peki, işçiler sigortalı olmadıklarını, girdi-çıktı yapıldığını ya da sigortalarının eksik ödendiğini anladılar. Ne yapacaklar?
Müfettişler geldi, patron dedi ki;”Ben bu adamı tanımıyorum, yalan söylüyor.” İşçi orada çalıştığını nasıl ispatlayacak?
Sonra ne olur?
Peki, işçi patronu şikayet edecek ama şöyle bir durum var. Şimdi sigortalı çalışacağız veya bir haksızlığı gidereceğiz diye işimizden mi olacağız. Patron kendisine dava açan bir işçiyi işte tutmaz ki. İşçinin yine eli kolu bağlı olmayacak mı?
Son olarak şunu soralım: Ülkemizde sigorta sistemi iyi çalışıyor mu?

İŞTEN ÇIKARTILMA DURUMUNDA YAPILMASI GEREKENLER VE HAKLARIMIZ
İş nedir?
İşçi neden çalışmaya gerek duyar?
Nasıl yani, işçi patrona muhtaç değil mi, patron olmazsa işçiye kim iş verir?
Öyleyse işçiler niye patron karşısında bu kadar aciz durumdalar?
Ne yapacaklar öyleyse?
Yani patron ona kapıyı gösterince ne yapacaklar?
Peki ya işçilerin böyle bir birlikteliği ve örgütlülüğü yoksa?
Yasalarda işçileri koruyan bir şeyler var mı?
Şu anki yasada bizi koruyan neler var?
İhbar tazminatıyla mı?
Başka ne tür haklarımız var?
Patron vermezse…?
Her türlü işten çıkartmada bu haklar var mıdır?
Peki işten atılan işçi, “Yapılan haksızlıktır ben tazminatımı falan almak istemiyorum, çalışmak istiyorum.” diyebilir mi?
Koşulları uyuyorsa ne yapacak?
Diyelim ki, mahkeme işçiyi haklı buldu…
Patron mahkeme kararına uymazsa ne olur?

KADIN İŞÇİLERİN HAMİLELİK VE DOĞUM İZNİ İLE DOĞUM YAPAN KADIN İŞÇİLERİN HAKLARI
Hamile kalan kadın işçi ne zaman çalışmayı bırakmak durumundadır?
İkiz veya daha fazla bebeğe hamilelik hali olursa bu süreler değişir mi?
Kadın işçi doğumdan önce kendisini iyi hissederse ve izninin büyük kısmını doğumdan sonra kullanmak isterse, böyle bir hakkı var mıdır?
Bu izin sürelerini etkileyen başka ne gibi olaylar olabilir?
Başka ne olabilir?
Hamile veya doğum yapmış kadın işçilerin çalışma koşullarında ne tür değişiklikler oluyor?
Çalışma süreleri değişir mi?
Eğer ağır veya yorucu bir işte çalışıyorsa…
Eğer işin niteliği daha hafif bir işe kaydırılmasına uygun değilse…
Hamile kadın işçinin sık sık doktora gitmesi gerekiyor…
Hamile kadın işçiye çalışma süresince sağlanan başka kolaylık var mı?
Bu konu hakkında İş Yasası’nın patrona yüklediği sorumluluklar neler?
Daha büyük çocuğu olan işçiler için bir yükümlülük var mı?
İşveren yakın bir yerde bir yurt yeri bulamamışsa…
Kadın işçi sayısı belirlenirken aynı patronun sadece o işyerindeki işçi sayısı mı esas alınır yoksa başka işyerleri de dikkate alınır mi?
Emzirme Odası veya Yurtlardan kimler yararlanabilir?
Emzirme Odası veya Yurtlarda nelere dikkat edilmelidir?

İŞ KAZASI DURUMUNDA HAKLARIMIZ VE YAPILMASI GEREKENLER

İş Kazası Nedir?
İş kazası işçinin, işyeri alanı içerisinde, işyeri dışında veya işverenin işyeri dışındaki bir işinde meydana gelen ve işçiye zarar veren olaydır.

Bir olayın iş kazası sayılabilmesi için işçinin bedenen zarara uğraması mı gerekir?
Hayır, işçinin iş kazasından bedenen zarar görmesi gerekmez. İş kazasına bağlı ruhsal rahatsızlıklar da iş kazası kapsamına girer.

İşçinin kendi işi dışında bir işten dolayı işyeri dışındayken başına bir kaza gelirse iş kazasından sayılır mı?
Evet. Eğer patron işçiyi herhangi bir iş için işyeri dışına göndermiş ve kaza o işin yapılması sırasında meydana gelmişse bu olay iş kazası olarak değerlendirilebilir.

İş kazası sadece çalışırken meydana gelen kazaları mı kapsar?
Hayır. İşçiler patronun tuttuğu bir araç ile işlerine gider gelirken veya bir işyerinden patronun emri doğrultusunda işyeri dışındaki başka bir işe giderken yolda başlarına gelen herhangi bir kaza da iş kazası olarak değerlendirilir.

Bir iş kazası olduğunda işçi bundan hemen zarar görmeyip sonradan rahatsızlık ortaya çıkarsa ne yapılabilir?
Bir olayın iş kazası olarak sayılması için işçinin olay anında hemen bir zarara uğraması şart değildir. Kaza anında bir belirti görülmeyebilir. Ancak sonradan ortaya çıkan bedeni ve ruhi rahatsızlıkların kazaya bağlı olduğu doktor raporu ile tespit edilirse, üzerinden yıllar geçse bile, bu kaza da iş kazası olarak değerlendirilir.

İş kazasına uğrayan işçinin sigortalı olup olmaması önemli midir?
Hayır. İş kazası geçiren işçi sigortasız bile olsa bağlı bulundukları SSK’ya yapılan bir başvuru ile sigortalı işçilerin yararlandıkları bütün haklardan faydalanabilirler.

İş kazası olduğunda ilk ne yapılır?
İş kazası olduğunda işveren hemen bölgedeki zabıtaya (savcılık, jandarma veya karakol) bilgi vermek zorundadır. Eğer patron bu görevini yapmıyorsa işçiler de bu bildirimi yapabilir.

Daha sonra ne yapılır?
Zabıtadan sonra kaza hemen, bir dilekçe ile, SSK Bölge Müdürlüğü’ne bildirilir.

Olayın iş kazası olup olmadığına kim karar verir?
SSK Bölge Müdürlüğü’ne başvurulduktan sonra SSK hemen olay yerine müfettişlerini göndermek zorundadır. Müfettişlerin tuttuğu rapora göre olayın iş kazası olup olmadığına karar verilir.

Eğer olay iş kazası ise ne olur?
Olay iş kazası ise, işçinin tedavisi yapılır. Tedavisi süresince geçici iş göremezlik ödeneği ödenir. Maluliyet durumu varsa tespit edilir. Ve maluliyet durumunun %10’un üzerine çıkması ile maluliyet aylığı bağlanır.

İş kazası nedeniyle başka nerelere başvurulmalıdır?
SSK Müdürlüğü’nün yanı sıra Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne de başvurmak gerekir. Bölge Çalışma Müdürlüğü kendi müfettişlerini göndererek iş kazasını ve tarafların kusur oranlarını tespit eder.

Müfettişlerin incelemesi esnasında işçiler nelere dikkat etmelidir?
Müfettişlerin kaza yeri incelemelerinde kazaya uğrayan işçi eğer orada olabilecek durumda ise mutlaka bulunmalıdır. Eğer kazazede işçi bulunamıyorsa olayı gören işçi arkadaşları mutlaka müfettişlere bilgi vermelidirler. Ayrıca müfettiş raporlarına kazayı gören işçiler tanık olarak isimlerini yazdırmalıdır.

İşçiler başka nelere dikkat etmelidirler?
Patronlar genellikle iş kazası sonrasında, kazaya uğrayan işçi sigortasızsa, kazayı gizlemek için, kazazede işçiyi SSK’ya ait olmayan bir hastaneye götürmektedir. Çoğunlukla da özel hastane ve devlet hastanesi tercih edilmektedir.

Bunun ne sakıncası var, özel hastane daha iyi değil mi?
Hayır. Eğer kaza ciddiyse ve uzun süreli tedavi gerekiyorsa ilk olarak özel hastaneye getirilmiş bir kazazede işçinin tedavi masraflarını SSK derhal ve tamamen ödemeyebiliyor. Patronun da ortada bırakması durumunda hastane, tedavi masraflarını işçinin ödemesini talep ediyor. Bu açıdan en doğrusu kaza sonrasında derhal en yakın SSK Hastanesine başvurulmalıdır.

Kaza sonrası, kazazede işçinin dinlenme süresi ne kadardır?
Kaza sonrasında işçinin ne kadar istirahat edeceğine SSK Hastaneleri karar verir. SSK tarafından verilen istirahat süresince işçinin işten atılması mümkün değildir. İstirahat süresinin işçinin ihbar süresini 6 hafta geçmesi durumunda ise işveren işçiyi ancak tazminatlarını vererek işten çıkartabilir.

İş kazası sonrasında işçi işverene karşı ne yapabilir?
İşçinin iş mahkemelerine başvurarak maddi ve manevi tazminat davası açması en uygun yoldur.

Yukarı

SİGORTASIZ ÇALIŞTIRILMA DURUMUNDA YAPILMASI GEREKENLER VE HAKLARIMIZ

Sigorta nedir, ne işe yarar?
Sigorta, çalışma hayatı boyunca, çalışmasını engelleyecek her türlü (iş kazası, hastalık, doğum,) beklenmedik duruma karşı işçinin güvence altına alınmasıdır. Sigorta ayrıca işçinin çalışarak geçirdiği uzun yıllardan sonra emekli olduğunda asgari insani koşullarda yaşamasının garanti edilmesidir. Kapitalist düzenin işçilere vahşice sömürmesi karşısında işçiler zamanında isyan edip sigortalı çalışma hakkını elde etmişler ve bu haklarını devletlerin anayasalarına yazdırarak kalıcı hale getirmişler.

İşçileri ilgilendiren kaç türlü sigorta vardır?
İşçileri esas olarak ilgilendiren sigortalar şunlardır: a) Hastalık Sigortası b) Analık Sigortası c) İş kazası Sigortası d) Emeklilik Sigortası e) Ölüm Sigortası

Bu sigortalardan faydalanmak için ne yapmamız gerekiyor?
Sigortadan faydalanmak için öncelikle bir işyerinde çalışmak gerekiyor. İsteyen dışardan prim ödeyerek de “İsteğe Bağlı Sigortalılık” hakkından yararlanabilir. Ancak bu sigortanın hakları daha sınırlıdır.

Ülkemizde kaç türl
ü sigorta sistemi var?
En büyükleri Sosyal Sigortalar Kurumu (SSK), Emekli Sandığı ve Bağ-Kur. Bunlar kamu kuruluşları. SSK işçilere, Emekli Sandığı devlet memurlarına, Bağ-Kur esnaf ve serbest çalışanlara hizmet veriyor. Bunların dışında bir de özel sigorta kuruluşları var. Onlar da kendilerine ek sigorta yaptıracak kadar parası olan vatandaşlara hizmet veriyor.

SSK nasıl çalışıyor?
SSK, Emekli Sandığı gibi değil. Aslında aynı özel sigorta gibi çalışıyor. SSK işçilerden ve patrondan prim topluyor. Bu primler karşılığında da işçilerin sigorta ihtiyaçlarını karşılıyor. Dolayısıyla SSK aslında işçilerin kendi parasıyla kurulmuş bir kurum. Ama işçiler bunu genellikle devletin (bir) bedavadan sunduğu bir avantaj gibi düşünürler. Bu doğru değil. SSK işçilerin parasıyla kurulmuştur. İşçilere hizmet vermek zorundadır.

Sigortalı çalışmak zorunluluk mu?
Evet. İşçiler çalışmaya başladıkları andan itibaren SSK’lı olarak çalışmak zorundadırlar. Bu yasal zorunluluktur.

Bu nasıl oluyor?
Patron işçiyi işe başlatmadan 1 gün önce SSK’ya bildirmek zorundadır. Ayrıca işçi her ihtimale karşı sigortaya (Ben şu işyerinde çalışmaya başladım) diye, 1 ay içerisinde kendisi bildirimde bulunabilir. İşçinin buna hakkı vardır.

Patronlar deneme süresi diye birşeyden bahsediyorlar. Bu nedir?
Deneme süresi bir işçinin işyerine ve işine uyum sağlayıp sağlayamayacağının anlaşılması için geçen süredir. Ancak bunun sigortayla bir ilgisi yoktur. Patronlar işçileri sigortasız çalıştırmak için “Hele bir deneme süresini görelim de ona göre” derler. Patronların bu tutumu yasa dışıdır ve işçileri kandırmak ve oyalamak içindir. 2 aylık bir iş için bile bir işyerine girseniz patron yine sizi işe girmeden 1 gün önce SSK’ya bildirmek ve sigortalı çalıştırmak zorundadır.

İşe başladık, sigortalı olduğumuzu nereden anlayacağız?
Patron sizin çalışmaya başladığınızı bir bildirim formuyla sigortaya bildirir. Bu formda sizin imzanız olması gerekir. Eğer ilk defa sigortalı iseniz, size üzerinde sizin fotoğrafınızın olduğu bir sigorta kartı vermeleri gerekir. Ayrıca patronun düzenlediği “Sigorta Bildirim Formu”nun bir örneğini size vermek zorundalar. Bu formda sigorta kurumunun formu aldığına dair kaşesi olur.

Sigortalı olduk diyelim, peki sigortamız ödeniyor mu nereden bileceğiz?
Patron her ay bir önceki ayın sigorta bildirgesini SSK’ya verip parasını ödemek zorunda. Ödenen primlerin kimlere ait olduğu da bu bildirgede yazılı. İşveren bu bildirgeyi görünür bir yere asmak zorunda. İşçi gidip oradan bakabilir. Ya da artık internet imkanı var. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın www.calisma.gov.tr internet adresinden sigorta sicil numaranızı girerek kendi durumunuzu görebilirsiniz. Fakat bu sitede son 4 aylık primleriniz henüz işlenmemiş olabilir.

Bir de patronlar (girdi-çıktı) yapıyorlarmış. Bu nedir?
Patronlar hiçbir zaman sigortalı işçi çalıştırmak istemezler. Çünkü onlar için işçi bir maliyet hesabıdır sadece. İşçileri genellikle insan olarak bile görmezler. Bana kaça mal olacak diye düşünürler. Bu yüzden (nasıl) bir işçi için verdiği her kuruş ona büyük acı verir. Yasalarımıza göre 1 yıl çalışan bir işçi kıdem tazminatı hakkı elde eder. Patronlar işte bu hakkı vermemek için ya işçiye bir çamur atarlar ve tazminatsız işten atmanın yollarını ararlar ya da işte bu (girdi-çıktı) denilen üç kağıtçılığı yaparlar.

Nasıl yapıyorlar bunu?
Patron, 1.yılı dolmaya yakın işçilerin listesini yapar. Bunları daha 11 aylıkken işyerinden ayrılmış gibi sigortaya bildirir. Sonra keyfince tekrar işe yeni girmiş gibi sigortasını yapar. Bu arada işten ayrılırken veya yeniden sigortalı olurken gerekli evraklarda işçinin imzası yerine sahte imzalar kullanır. Böylece işçi kıdem tazminatı hakkı dolmadan işten ayrılmış da sanki yeniden girmiş gibi olur. Kuşkusuz patron bunları kendisi yapmaz. Personel müdürlüğünde, muhasebede çalışan büro elamanlarına yaptırır bunu. Buralarda çalışanlarına imalatta çalışanlarından her zaman üç kuruş daha fazla verir ki patronun yaptığı her türlü ahlaksızlığa göz yumsunlar.

Bunu neden yapıyorlar?
Amaçları kıdemi artan işçilere kıdem tazminatı ödememek ve sigorta primi maliyetinden kurtulmak. Patron hem tecrübeli işçiyi çalıştırmayı ister, hem de ona kıdem tazminatı ödemek istemez. Kıdem tazminatı biriken işçiyi patron sevmez. Örneğin 10 sene çalışan bir işçiyi patron çıkarmak istiyor. Ona 10 yıllık kıdem tazminatı ödemek zorunda. Ama 10 yılda 5 kere girdi çıktı yapsa ve en sonuncusunu da 1 yıl önce yapsa. Ona 1 yıllık tazminat öder. İşçi itiraz edince de “Yasal olarak yapacak bir şeyin yok. Git mahkemeye başvur” der. İşçi de mahkemeye güvenmediği için 10 yıllık kıdem tazminatı alabilecekken patronla pazarlığa girer. Patronun da beklentisi budur zaten. Ona üç beş kuruş da sus payı verir, mesele kapanır. İşçi hakkını aramazsa tabii…!

Bir de sigortalarımızı eksik yatırıyorlarmış, bu nasıl oluyor?
Sigorta primi belli bir oran üzerinden yatırılıyor. Brüt ücretin yaklaşık %14’ü işçiden %20’si patrondan sigorta primi olarak kesilir. Ancak patron düşük prim ödemek için işçinin maaşını bordroda düşük gösterir. Örneğin 500 milyon alan işçinin maaşını bordroda asgari ücretten göstererek hem sigorta primini düşük öder hem de vergisini düşük öder, vergi kaçırır yani.

Patron bunu kendisi için yapıyor. Bunun işçiye ne zararı var?
İşçinin emekli maaşı ve emeklilik ya da işten ayrılma sırasında alacağı kıdem tazminatı sigortaya bildirilen ücreti üzerinden oluyor. Bu nedenle sigortaya düşük bildirim demek işçinin çok az kıdem tazminatı ve emeklilik maaşı alması demektir. Ayrıca İşsizlik Sigortası’ndan faydalanırken de bordroda yazan ücrete bakılıyor. Bu uygulama işçilere yapılan en büyük haksızlıklardan biridir. Bir işçi yıllarca çalışıyor bir bakıyor ki, üç kuruş kıdem tazminatı üç kuruş emekli maaşıyla bir başına kala kalmış…

Peki, işçiler sigortalı olmadıklarını, girdi-çıktı yapıldığını ya da sigortalarının eksik ödendiğini anladılar. Ne yapacaklar?
Bunu öğrenen işçi hemen Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne ve SSK Bölge Müdürlüğü’ne başvuracak. Bunun üzerine bu resmi kurumlar müfettişlerini göndererek işyerinde inceleme yaparlar.

Müfettişler geldi, patron dedi ki;”Ben bu adamı tanımıyorum, yalan söylüyor.” İşçi orada çalıştığını nasıl ispatlayacak?
Burada en önemli kanıt çalışma arkadaşlarıdır. Arkadaşlarını tanık olarak gösterebilir. Bir de işçiler işyerinde kendilerine verilen her türlü belgeyi mutlaka saklamalıdırlar. Bir fazla mesai çizelgesi, nöbet kağıdı, maaş zarfı vb. aklınıza ne gelirse mutlaka saklayın. Bu tür şeyler önemsiz gibi görülebilir ama ilerde bir sorun olduğunda mahkemede çok işe yararlar.

18.Sonra ne olur?
Müfettişler işçiyi haklı bulurlarsa fazla sorun olmaz. Bu raporla patrondan bu eksikliği gidermesi istenir, gidermezse işçi iş mahkemesine dava açar. İşten çıkartıldıktan sonraki 5 yıl içinde bu davayı açma hakk